हेडलाईन: भारतात शिक्षणाचा आलेख - ८१% साक्षरता, पण ४.७४ कोटी मुले अजूनही शाळेबाहेर; वंचितांची संख्या किती? - सविस्तर रिपोर्ट

 

गोदावरी टाइम्स - विशेष शैक्षणिक सर्वेक्षण

पुणे | २३ ऑक्टोबर | गोदावरी टाइम्स

भारत १४४ कोटींचा देश - पण या देशात खरोखर किती टक्के लोकांना शिक्षण मिळते आणि किती लोक आजही वंचित आहेत? केंद्राच्या PLFS २०२५ आणि UDISE+ २०२४-२५/२०२५-२६ च्या ताज्या आकडेवारीवर गोदावरी टाइम्सचा हा विशेष रिपोर्ट.

१. साक्षरता - किती टक्के भारतीय शिकले आहेत?

• १९५१ मध्ये - १८.३२%
• २०११ जनगणनेत - ७४.०४%
• २०२५ PLFS सर्व्हेनुसार (७ वर्षांवरील) - ८१.१% ही आजची अधिकृत साक्षरता.

यातही दरी मोठी आहे -

• शहरी साक्षरता: ८९%
• ग्रामीण साक्षरता: ७७.४%
• शहरी पुरुष ९३.१% vs ग्रामीण महिला फक्त ७०.३%
• प्रौढ निरक्षरता (१५ वर्षांवरील): अजूनही १९.१% म्हणजे जवळपास १९ कोटी प्रौढांना लिहिता-वाचता येत नाही.

२. शाळेत प्रवेश घेतात किती? - GER चा खरा अर्थ
स्तर एकूण प्रवेश दर (GER) २०२४-२५ याचा अर्थ
प्राथमिक (इयत्ता १-५) ९०.९% १०० पैकी ९१ मुलांनी प्रवेश घेतला
उच्च प्राथमिक (६-८) ९०.३% -
माध्यमिक (९-१०) ७८.७% १०० पैकी २१ मुले माध्यमिकला पोहोचतच नाहीत
उच्च माध्यमिक (११-१२) ५८.४% १०० पैकी फक्त ५८ मुले ११ वीत जातात
उच्च शिक्षण (कॉलेज) ३०% (२०२३-२४) १०० पैकी ३० च तरुण कॉलेजला जातात
शुद्ध प्रवेश दर (NER) - वयाला योग्य इयत्तेत असणारे - तर माध्यमिकला फक्त ४७.५% आहे. म्हणजे अर्ध्याहून अधिक मुले वयापेक्षा मागे आहेत.

३. शाळा सोडतात किती? - ड्रॉपआउट आणि वंचितांची संख्या

हीच सर्वात चिंताजनक आकडेवारी आहे -

• एकूण पटसंख्या (१ ली ते १२ वी): २३.२९ कोटी - गेल्या वर्षीपेक्षा २२ लाखांनी घटली आहे.
• शाळाबाह्य मुले (६-१७ वयोगट): ४.७४ कोटी - ही मुले कोणत्याही शाळेत नाहीत
• ड्रॉपआउट दर:
  • प्राथमिक (१-५): ०.३% (जवळपास शून्य)
  • उच्च प्राथमिक (६-८): ३.५%
  • माध्यमिक (९-१०): ११.५% - म्हणजे १०० पैकी ११ मुले १० वी आधी सोडतात
  • UDISE+ २०२५-२६ नुसार माध्यमिक ड्रॉपआउट ९.५% पर्यंत कमी झाला आहे, पण तरीही दरवर्षी ∼६८ लाख मुले शाळा सोडतात. 053e

४. शेवटपर्यंत टिकतात किती? - Retention

१०० मुलांनी इयत्ता १ ली मध्ये प्रवेश घेतला तर -

• इयत्ता ८ वी पर्यंत - ८२.८% राहतात
• इयत्ता १० वी पर्यंत - फक्त ६२.९%
• इयत्ता १२ वी पर्यंत - फक्त ५१.९% म्हणजे निम्मी मुले १२ वी पर्यंत पोहोचतच नाहीत. मुलींचा टिकाव दर (५५%) मुलांपेक्षा (४९.२%) जास्त आहे.

५. वंचित कोण आहेत?

• ग्रामीण भाग: २२.५% ग्रामीण प्रौढ निरक्षर. १ लाख ४ हजार शाळा एकच शिक्षक असलेल्या.
• महिला: ग्रामीण महिला साक्षरता ७०% - ३०% महिला अजूनही वंचित.
• SC/ST आणि अल्पसंख्याक: GER मध्ये ५-७% ने मागे.
• राज्यनिहाय: केरळ, तामिळनाडू, हिमाचल प्रदेश ९५% पेक्षा जास्त, तर बिहार, उत्तर प्रदेश, कर्नाटकच्या काही भागात ड्रॉपआउट १५-१८%.

निष्कर्ष - गोदावरी टाइम्सचे मत

भारताने प्राथमिक शिक्षणात जवळपास शतक गाठले आहे, पण खरी गळती ९ वीनंतर सुरू होते. ८१% साक्षरता हा उत्सव साजरा करण्याचा आकडा नाही, कारण १९ कोटी लोक अजूनही अक्षरओळखीपासून वंचित आहेत आणि ४.७४ कोटी मुले शाळेच्या दाराबाहेर आहेत.

उपाय -

• ULLAS (नवभारत साक्षरता कार्यक्रम) द्वारे प्रौढ साक्षरता मोहीम
• माध्यमिक स्तरावर मोफत वाहतूक, वसतिगृह, व्यावसायिक शिक्षण
• एक शिक्षकी शाळा बंद करून शाळा संकुल (School Complex) मॉडेल - NEP २०२० चे लक्ष्य २०३० पर्यंत १००% GER

शिक्षण हा अधिकार आहे, उपकार नाही - आणि तो प्रत्येकापर्यंत पोहोचलाच पाहिजे.

- गोदावरी टाइम्स | शिक्षण डेस्क