पुण्याच्या इतिहासाची शान! हवेतून दिसतोय भव्य शनिवारवाडा; पेशवाईच्या वैभवाची आजही साक्ष

पुणे | ७ ऑक्टोबर २०२६ | गोदावरी टाइम्स

पुण्याच्या ऐतिहासिक वैभवाची ओळख असलेला शनिवारवाडा आजही महाराष्ट्राच्या इतिहास, संस्कृती आणि पेशवाईच्या वारशाचे महत्त्वाचे प्रतीक म्हणून उभा आहे. पेशव्यांच्या राजकीय आणि प्रशासकीय कारभाराचे प्रमुख केंद्र राहिलेल्या या वास्तूला राष्ट्रीय महत्त्वाच्या संरक्षित स्मारकाचा दर्जा आहे. 

🏰 शनिवारवाड्याचा इतिहास

शनिवारवाड्याचे बांधकाम पेशवा बाजीराव प्रथम यांच्या काळात सुरू झाले. शनिवारच्या दिवशी पायाभरणी झाल्यामुळे या वास्तूला ‘शनिवारवाडा’ हे नाव पडल्याचे सांगितले जाते. पुढे हा वाडा पेशव्यांच्या सत्तेचे प्रमुख केंद्र बनला. 

वाड्याच्या भव्य रचनेमध्ये दिल्ली दरवाजा, गणेश दरवाजा, मस्तानी दरवाजा, खिडकी दरवाजा आणि नारायण दरवाजा अशी प्रमुख प्रवेशद्वारे होती. त्यापैकी दिल्ली दरवाजा हा शनिवारवाड्याची विशेष ओळख मानला जातो. 

🔥 १८२८च्या आगीने मोठे नुकसान

शनिवारवाड्याला १८२८ मध्ये भीषण आग लागली आणि वाड्याच्या मोठ्या भागाचे नुकसान झाले. आज या वास्तूचे उरलेले तटबंदीचे भाग, प्रवेशद्वारे आणि अवशेष त्या वैभवशाली इतिहासाची आठवण करून देतात. 

पेशवाईच्या काळातील काही भित्तिचित्रेही या परिसराशी संबंधित आहेत. ASIकडून अशा ऐतिहासिक अवशेषांच्या जतनासाठी काम करण्यात आले आहे. 

🛡️ राष्ट्रीय महत्त्वाचे संरक्षित स्मारक

भारतीय पुरातत्त्व सर्वेक्षण विभागाकडून (ASI) शनिवारवाड्याचे संरक्षण व संवर्धन केले जाते. केंद्र सरकारच्या माहितीनुसार शनिवारवाडा हा राष्ट्रीय महत्त्वाचा संरक्षित स्मारक आहे. पर्यटकांसाठी माहिती व्यवस्था, पिण्याचे पाणी, स्वच्छतागृहे, बैठक व्यवस्था आणि QR-कोड आधारित त्रिभाषिक माहिती प्रणाली यांसारख्या सुविधा उपलब्ध आहेत. 

🛠️ २०२६ मध्ये संवर्धनाच्या कामाला चालना

शनिवारवाड्यातील फरशी आणि उर्वरित संरचनांच्या संवर्धन व दुरुस्तीच्या कामासाठी ASI मुंबई सर्कलकडून निविदा प्रक्रिया सुरू करण्यात आली आहे. सरकारी ई-प्रोक्योरमेंट नोंदीनुसार या कामाची अंदाजित निविदा किंमत ₹71.74 लाखांहून अधिक आहे. निविदा २५ सप्टेंबर २०२६ रोजी प्रसिद्ध झाली असून बोली उघडण्याची तारीख ६ ऑक्टोबर २०२६ होती. 

यामुळे शनिवारवाड्याच्या ऐतिहासिक अवशेषांचे जतन आणि पुढील पिढ्यांसाठी हा वारसा सुरक्षित ठेवण्याच्या प्रयत्नांना महत्त्व प्राप्त झाले आहे.

🎧 इतिहास आता डिजिटल माध्यमातूनही

शनिवारवाड्यात पर्यटकांचा अनुभव अधिक समृद्ध करण्यासाठी डिजिटल सुविधांवरही भर दिला जात आहे. २०२६ मध्ये ASIने स्थानविशिष्ट माहिती देणाऱ्या ऑडिओ गाईडच्या दुसऱ्या टप्प्याला सुरुवात केली. यात बहुभाषिक माहितीबरोबरच श्रवणदिव्यांग पर्यटकांसाठी भारतीय सांकेतिक भाषेतील (ISL) व्हिडिओ सुविधेचाही समावेश करण्यात आला. 

शनिवारवाडा म्हणजे केवळ वास्तू नाही…

शनिवारवाड्याच्या तटबंदीमध्ये पेशवाईचा इतिहास, मराठा साम्राज्याच्या राजकीय घडामोडी आणि पुण्याच्या सांस्कृतिक वारशाच्या अनेक आठवणी दडलेल्या आहेत. आजही देश-विदेशातून पुण्यात येणारे पर्यटक या ऐतिहासिक वास्तूला आवर्जून भेट देतात.

पुण्याच्या मध्यवर्ती भागात उभा असलेला शनिवारवाडा आजही एकच संदेश देतो — इतिहास बदलतो, काळ बदलतो; पण वारसा जपला तर ओळख कायम राहते!

गोदावरी टाइम्स

विश्वासार्ह बातम्या, सदैव आपल्या सोबत…